Speeches recovered from the Conservative party’s online archive More…

Morgan: School reorganisation, the Cardiff experience

Speech to the National Assembly for Wales.

"I seek to bring this matter to the attention of the Assembly as a beacon of bad practice in local government, and one which Assembly Members will hopefully become aware of as the debate unfolds.

As a result of the mishandling by Cardiff County Council of the pressing need to revise the proportion of school places across the capital city, parents, pupils and teachers are now left in a state of limbo, wondering whether their school will remain open and whether they will continue to have access to the local school of their choice.

School reorganisations have, quite rightly, been given a high profile in the media recently—not only in Cardiff, but also in Gwynedd. The Liberal Democrat leaders of the capital city are currently finalising their second school shake-up plan after receiving a bloody nose from the opposition and the public after their first attempt.

That attempt, much heralded because of its extensive consultation, involved asking a carefully and cynically selected group of people what they thought of the plan. As many people in this Chamber will know, that transparent lack of consultation and contemptuous disregard for the views of the public led to the city's first attempt to confront the problem being shot down in flames.

The public backlash that followed the announcement was nothing short of immense. Demonstrations, petitions and an embarrassing retreat by the Liberal Democrat leaders followed after armies of schoolteachers and pupils arrived at County Hall on buses.

However, while I wholeheartedly condemn the negligent way in which the Liberal Democrats botched one attempt and seem to be at risk of botching the second, they have at least tried. The Labour Party will, doubtless, join me in condemning the handling of the schools crisis in Cardiff by the Liberal Democrats.

However, it conveniently forgets that, for the 10 years prior to the Liberal Democrats running the authority, this problem was evident and growing, and it sat back and did absolutely nothing about it. Knowing that it would be storing up huge difficulties for future administrations, not to mention huge bills for council tax payers across Cardiff, it did nothing.

Under the infamous Goodway administration, and knowing perfectly well that revising school places would be politically difficult, although vital to the future of education in the capital, it did nothing. Therefore, if any party is to blame for the situation in which we find ourselves—with 8,000 surplus school places in Cardiff, and an estimated £3 million of taxpayers' money per year—it is the Labour Party.

The failure to confront this problem at an early stage, failure to even recognise that it was a problem, and failure to invest for the future of children across the city will be a black mark against Labour's name for generations to come. The combination of Labour arrogance and Lib Dem ignorance has left parents and pupils with almost no faith in the future of schooling for children in our city.

Turning to the human effect that this series of political failures is having on the community, sadly, there are all too many examples in my constituency. Cefn Onn Primary School, right in the middle of Llanishen in my constituency of Cardiff North, is a small, community-focused primary school that, thanks to the incompetence of successive council administrations, is now left with an axe hanging over it.

Twice it has been named for closure, twice parents have had to rethink where their children should go to school and twice its teachers have had to consider the prospect of moving school if there are vacancies elsewhere or leaving the profession altogether.

Cefn Onn Primary School is in an area that many would not associate with the more leafy suburbs of my constituency. It lies in the middle of a large council estate, adjacent to a good and popular Welsh-medium school that is seeking to expand, Ysgol y Wern.

This part of my constituency is not a wealthy area and has received precious little inward investment or attention from anyone in recent years. No-one in the Assembly would know where it is, and certainly hardly anyone in the local authority knows where it is. It is an area of Llanishen that is not associated with the overall demographics of Cardiff North.

As a result of being linked to affluent areas, it tends to get little from policy makers and those who hold the budgets in the centre of Cardiff and in Cardiff bay. Cefn Onn Primary School is at the very heart of that community. Aside from houses, it is the only focal point of the estate, and, like many schools, it doubles up as an amenity for the local community, with its rooms used for evening classes, and its sports facilities used by the community.

However, given the threat of closure hanging over the school thanks to the first closure plan, parents are understandably disinclined to send their children there. As a result, the school roll falls and funding from the local education authority falls with it, and the closure plan becomes a self-fulfilling prophecy. Now, despite our best efforts, it looks to be a statistical certainly that it will close.

That is the real effect of a badly handled plan to reorganise school places. Cardiff council has done serious damage to a school, and many others like it, which before the plans was performing well and had a high standard of teaching.

A few miles away, also in my constituency, in the village of Whitchurch, two excellent English-medium schools are set to close in favour of expanding Welsh-medium provision. As someone who favours Welsh-medium provision and the excellent contribution that Welsh-medium schooling provides to increasing the number of people in Wales who are fluent in Welsh, I support the expansion of Welsh-medium schools.

However, I have grave concerns over the legality of a move by a local authority to close two successful and popular English-medium primary schools, with very good Estyn reports, just to facilitate the growth of the Welsh-medium sector. There is a legal issue there that Assembly Government officials ought to be examining. Moreover, the figures used by the authority to justify this move are, at best, questionable. This raises a series of questions, especially when you consider the huge discrepancies between the figures used by Cardiff council and those used by the schools.

Most of the debate at the moment is around figures on capacity, the number of pupils within the catchment area, and the number of pupils from outside the catchment area who may be choosing to go to a good school.

Again, these schools form a focal point for the community of Whitchurch. Their reports from the last inspection by Estyn were first class and there seems no earthly logic to closing schools achieving such clear success.

Again, Minister, I would say that that decision has been taken on spurious grounds. The decision on those two schools was announced long in advance of any consultation and both schools, no matter what the outcome, will suffer hugely from the news of their potential closure. These decisions fly in the face of parental choice and will prevent many from being able to access quality local education for their children.

The fact is, as I understand from officials in other local authorities in Wales, that the right of a parent to choose a school is enshrined in law. Therefore, I ask the Minister and Assembly officials what assurances they have had from Cardiff County Council that there has been no breach of that right, because, as far as I am concerned, regardless of catchment areas, we should ensure that parents have a degree of choice over where to send their children to school. Parental choice is a fundamental right, and it is a principle that this Assembly and local authorities should be advancing.

The experience of Cardiff's schools reorganisation plan has taught us valuable lessons. Politicians must deal successfully with the problem of surplus capacity and shifting demographics. Let us face it: there are huge problems in Cardiff Central.

We have seen families moving out of Cardiff Central and a huge influx of students. Cardiff Central and Cardiff South are now very different from what they were at the turn of the nineteenth century and twentieth century.

There is a huge increase in the numbers of people moving into the north of the city, which begs the question as to why my constituency is being affected in this way, if not just to satisfy the need of politicians in county hall to ensure some form of fair play. However, I do not see how closing a successful school is ensuring fair play.

The local authority in Cardiff needs to consult, and needs to be seen to consult, in a genuine and objective manner instead of announcing closures and then asking for people's views on them. It must not artificially manipulate the future of schools by threatening closure and allowing the resultant market response of parents taking their children out of the school to make the threat a reality.

The authority must deal, or be made to deal by the Government here, with the problem of surplus places. I do not doubt that, and although I have concerns about my own constituency, I know that elsewhere in Cardiff surplus places need to be tackled. That can be done by regular reporting using the existing channels, through Estyn and by independent inspectors. If this problem had been dealt with by the previous administration bit by bit over the last decade or so, we would not be facing this crisis now.

Finally, the local authority must not, as has been the case in our capital city, try to circumvent the overwhelming wishes of parents, residents and elected members of the local authority and Members of the Assembly. No-one denies the need to reorganise school places and no-one denies the political sensitivity of the issue.

However, in order to tackle this successfully, the ruling party must build consensus or face doing more harm than good to our children's future. I always thought that this Assembly and this Welsh Government was about ensuring the future and sustainability of good, successful, popular and achieving schools. Sadly, Minister, if you were to visit my constituency, you would see the Liberal Democrats seeking to close the sorts of schools that you and your colleagues would, I imagine, want to keep open."

"Yr wyf yn awyddus i ddwyn y mater hwn i sylw'r Cynulliad fel enghraifft o arfer gwael mewn llywodraeth leol, ac un y bydd Aelodau'r Cynulliad yn dod yn ymwybodol ohono gobeithio wrth i'r ddadl fynd yn ei blaen. Oherwydd methiant Cyngor Sir Caerdydd i ymdrin yn briodol â'r angen dybryd i ddiwygio cyfran y lleoedd mewn ysgolion yn y brifddinas, mae rhieni, disgyblion ac athrawon wedi cael eu gadael rhwng dwy stôl, yn ansicr a fydd eu hysgol yn dal ar agor ac a fyddant yn dal i gael mynd â'u plant i'r ysgol leol o'u dewis.

Mae ad-drefnu ysgolion, yn gwbl briodol, wedi cael llawer o sylw yn y cyfryngau yn ddiweddar—nid yn unig yng Nghaerdydd, ond hefyd yng Ngwynedd. Mae'r Democratiaid Rhyddfrydol sy'n arwain y brifddinas wrthi ar hyn o bryd yn cwblhau eu hail gynllun ad-drefnu ysgolion ar ôl i'w hymdrech gyntaf gael ei beirniadu'n hallt gan yr wrthblaid a'r cyhoedd.

Fel rhan o'r ymdrech honno, sydd wedi cael llawer o sylw oherwydd yr holl ymgynghori, gofynnwyd i grwp o bobl a oedd wedi'u dewis yn ofalus ac yn sinigaidd beth oedd eu barn am y cynllun. Fel y gwyr llawer o bobl yn y Siambr hon, canlyniad y diffyg ymgynghori amlwg hwnnw a'r dirmyg a ddangoswyd drwy beidio ag ystyried barn y cyhoedd oedd bod ymdrech gyntaf y ddinas i fynd i'r afael â'r broblem wedi bod yn fethiant llwyr. Yr oedd dicter y cyhoedd yn dilyn y cyhoeddiad yn aruthrol a dweud y lleiaf. Cafwyd gwrthdystiadau, deisebau a phenderfyniad llawn embaras gan y Democratiaid Rhyddfrydol i dynnu'n ôl ar ôl i benaethiaid a disgyblion ddod i Neuadd y Sir yn eu cannoedd mewn bysiau.

Fodd bynnag, er fy mod yn feirniadol iawn o'r ffordd esgeulus y mae'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi gwneud llanastr o un ymdrech, a'r ffordd y mae'n ymddangos eu bod mewn perygl o wneud llanastr o'r ail, o leiaf y maent wedi rhoi cynnig arni. Bydd y Blaid Lafur, mae'n siwr, yn ymuno â mi i gondemnio'r modd y mae'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi ymdrin â'r argyfwng ysgolion yng Nghaerdydd.

Fodd bynnag, mae'n anghofio'n gyfleus iawn, bod y broblem hon yn bodoli ac ar gynnydd yn ystod y 10 mlynedd cyn i'r Democratiaid Rhyddfrydol ddod yn gyfrifol am yr awdurdod, ac fe eisteddodd yn ôl a gwneud affliw o ddim amdano. Gan wybod y byddai'n storio anawsterau enfawr i weinyddiaethau'r dyfodol, heb sôn am filiau anferth i'r bobl sy'n talu'r dreth gyngor ledled Caerdydd, ni wnaeth ddim.

Dan weinyddiaeth waradwyddus Goodway, a chan wybod yn dda ddigon y byddai diwygio lleoedd mewn ysgolion yn wleidyddol anodd, er bod hynny'n hanfodol ar gyfer dyfodol addysg yn y brifddinas, ni wnaeth ddim. Felly, os oes unrhyw blaid ar fai am y sefyllfa yr ydym ynddi—gyda thros 8,000 o leoedd dros ben yn ysgolion Caerdydd, sef £3 miliwn o arian trethadalwyr y flwyddyn yn ôl yr amcangyfrif—y Blaid Lafur yw honno. Bydd methu â mynd i'r afael â'r broblem hon yn y dechrau'n deg, methu hyd yn oed â chydnabod ei bod yn broblem, a methu â buddsoddi ar gyfer dyfodol plant ledled y ddinas yn farc du yn erbyn enw Llafur am genedlaethau i ddod.

Mae'r cyfuniad o drahauster Llafur ac anwybodaeth y Democratiaid Rhyddfrydol wedi gadael rhieni a disgyblion heb ddim ffydd bron iawn yn nyfodol addysg i blant yn ein dinas.

A throi at yr effaith ddynol y mae'r gyfres o fethiannau gwleidyddol hon yn ei chael ar y gymuned, yn anffodus, mae gormod o lawer o enghreifftiau yn fy etholaeth i. Ysgol gynradd fechan a'r gymuned yn ganolbwynt iddi yw Ysgol Gynradd Cefn Onn, sydd yng nghanol Llanisien yn fy etholaeth i, Gogledd Caerdydd. Diolch i anallu gweinyddiaeth un cyngor ar ôl y llall, mae'r fwyell bellach uwch ei phen. Fe'i henwyd ddwywaith i'w chau; ddwywaith mae'r rhieni wedi gorfod ailfeddwl i ble y dylai eu plant fynd i'r ysgol; ddwywaith mae ei hathrawon wedi gorfod ystyried y posibilrwydd o symud ysgol os oes lleoedd gwag rywle arall neu adael y proffesiwn yn gyfan gwbl.

Mae Ysgol Gynradd Cefn Onn mewn ardal na fyddai llawer yn ei chysylltu â maestrefi glasach fy etholaeth. Mae hi yng nghanol ystâd tai cyngor fawr, wrth ymyl ysgol Gymraeg ei chyfrwng sy'n ysgol dda a phoblogaidd ac yn awyddus i ehangu, Ysgol y Wern. Nid yw'r rhan hon o'm hetholaeth yn ardal gefnog ac nid yw wedi gweld fawr o fuddsoddi na sylw o'r tu allan gan neb yn y blynyddoedd diweddar.

Ni fyddai neb yn y Cynulliad yn gwybod ymhle y mae, ac yn sicr, go brin bod fawr neb yn yr awdurdod lleol yn gwybod ymhle y mae. Mae'n ardal yn Llanisien nad oes ganddi gysylltiad â demograffeg gyffredinol Gogledd Caerdydd. Am ei bod yn gysylltiedig ag ardaloedd cefnog, ychydig y mae'n tueddu ei gael gan lunwyr polisi a'r sawl sy'n dal cyllidebau yng nghanol Caerdydd ac yn y Bae.

Mae Ysgol Gynradd Cefn Onn wrth galon y gymuned honno. Ar wahân i'r tai, hi yw unig ganolbwynt yr ystâd, ac fel sawl ysgol, mae'n ganolfan hefyd i'r gymuned leol, gan fod ei hystafelloedd yn cael eu defnyddio ar gyfer dosbarthiadau nos, a'i chyfleusterau chwaraeon yn cael eu defnyddio gan y gymuned.

Fodd bynnag, gan fod yr ysgol dan fygythiad cau, diolch i'r cynllun cau cyntaf, mae rhieni, a hynny'n ddigon dealladwy, yn gyndyn o anfon eu plant yno. O ganlyniad i hyn, mae'r nifer ar gofrestr yr ysgol yn gostwng a'r arian a ddaw gan yr awdurdod addysg yn gostwng yn sgil hyn. Daw'r cynllun cau'n broffwydoliaeth sy'n ei gwireddu ei hun.

Yn awr, er gwaethaf ein hymdrechion gorau, mae'r ystadegau'n awgrymu'n bendant y bydd yn cau. Dyma wir effaith gwneud smonach o gynllun i ad-drefnu lleoedd ysgolion. Mae cyngor Caerdydd wedi gwneud niwed difrifol i ysgol, ac i lawer ei ysgol arall debyg iddi, a hithau cyn y cynlluniau'n gwneud yn dda a safon ei haddysgu'n uchel.

Ychydig filltiroedd i ffwrdd, hefyd yn fy etholaeth, ym mhentref yr Eglwys Newydd, mae dwy ysgol ragorol Saesneg eu cyfrwng yn debygol o gau er mwyn ehangu'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg. Fel un sydd o blaid darpariaeth cyfrwng Cymraeg a'r cyfraniad rhagorol a wnaiff addysg Gymraeg tuag at gynyddu nifer y bobl yng Nghymru sy'n rhugl yn yr iaith, cefnogaf ehangu ysgolion cyfrwng Cymraeg.

Fodd bynnag, yr wyf yn pryderu'n arw am gyfreithlondeb symudiad gan awdurdod lleol i gau dwy ysgol gynradd Saesneg eu cyfrwng, llwyddiannus a phoblogaidd, ac a gafodd adroddiadau da iawn gan Estyn, dim ond i hwyluso twf y sector cyfrwng Cymraeg. Mae yno fater cyfreithiol y dylai swyddogion Llywodraeth y Cynulliad ei archwilio. Yn ogystal â hyn, mae'r ffigurau a ddefnyddir gan yr awdurdod i gyfiawnhau'r symudiad hwn, ar y gorau'n amheus.

Mae hyn yn codi cyfres o gwestiynau, yn enwedig ac ystyried y gwahaniaeth anferth rhwng y ffigurau a ddefnyddir gan gyngor Caerdydd a'r ffigurau a ddefnyddir gan yr ysgolion. Mae'r rhan fwyaf o'r ddadl ar hyn o bryd yn troi o gwmpas ffigurau sy'n ymwneud â chapasiti, nifer y disgyblion yn y dalgylch, a nifer y disgyblion o'r tu allan i'r dalgylch a all fod yn dewis mynd i ysgol dda.

U nwaith eto, mae'r ysgolion hyn yn ganolbwynt i gymuned yr Eglwys Newydd. Yr oedd yr adroddiadau a gawsant ar ôl yr arolygiad diwethaf gan Estyn o'r radd flaenaf, ac nid oes unrhyw reswm yn y byd, i bob golwg, dros gau ysgolion sydd mor amlwg yn llwyddo.

Unwaith eto, Weinidog, byddwn yn dweud bod y penderfyniad wedi'i wneud ar sail sigledig. Cyhoeddwyd y penderfyniad ynghylch y ddwy ysgol hynny ymhell cyn unrhyw ymgynghori a bydd y ddwy ysgol, waeth beth fydd y canlyniad, yn dioddef yn fawr yn sgil y newyddion am y posibilrwydd o'u cau.

Mae'r penderfyniadau hyn yn groes i ddewis rhieni a bydd yn atal llawer rhag gallu cael gafael ar addysg leol o safon i'w plant. Y gwir yw, fel y caf ar ddeall gan swyddogion awdurdodau lleol eraill yng Nghymru, bod gan riant hawl i ddewis ysgol dan y gyfraith.

Felly, gofynnaf i'r Gweinidog ac i swyddogion y Cynulliad pa sicrwydd y maent wedi'i gael gan Gyngor Sir Caerdydd nad oes unrhyw dorri wedi bod ar yr hawl honno, oherwydd, yn fy marn i, waeth beth yw'r dalgylchoedd, dylem sicrhau bod gan rieni rywfaint o ddewis ynghylch i ble y maent am anfon eu plant i'r ysgol. Mae dewis rhieni'n hawl sylfaenol, ac mae'n egwyddor y dylai'r Cynulliad hwn ac awdurdodau lleol fod yn ei hyrwyddo.

Mae profiad cynllun ad-drefnu ysgolion Caerdydd wedi dysgu gwersi gwerthfawr inni. Rhaid i wleidyddion ddelio'n llwyddiannus â gormod o gapasiti a demograffeg sy'n newid. Gadewch inni wynebu'r sefyllfa: mae problem enfawr yng Nghanol Caerdydd. Gwelsom deuluoedd yn symud allan o Ganol Caerdydd a mewnlifiad anferth o fyfyrwyr.

Mae Canol Caerdydd a De Caerdydd yn wahanol iawn yn awr i'r hyn yr oeddent ar droad y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed ganrif. Mae cynnydd enfawr yn y niferoedd sy'n symud i ogledd y ddinas, sy'n codi'r cwestiwn ynghylch pam y mae fy etholaeth yn cael ei heffeithio arni fel hyn, os nad yw er mwyn diwallu angen gwleidyddion yn neuadd y ddinas i sicrhau rhyw fath o chwarae teg. Fodd bynnag, ni welaf sut y mae cau ysgol lwyddiannus yn sicrhau chwarae teg.

Mae angen i'r awdurdod lleol yng Nghaerdydd ymgynghori, ac mae angen iddo gael ei weld yn ymgynghori, mewn ffordd ddilys a gwrthrychol, yn hytrach na chyhoeddi cau ysgolion ac wedyn gofyn i bobl am eu barn am hynny. Rhaid iddo beidio â chwarae'n artiffisial â dyfodol ysgolion drwy fygwth eu cau ac wedyn gadael i'r farchnad ymateb wrth i rieni dynnu eu plant o'r ysgol a gwireddu'r bygythiad.

Rhaid i'r awdurdod ddelio â phroblem y lleoedd sydd dros ben, neu rhaid i'r Llywodraeth yma eu gorfodi i wneud hynny. Nid oes gennyf amheuaeth ynghylch hynny, ac er fy mod yn pryderu am fy etholaeth i fy hun, gwn fod angen mynd i'r afael â lleoedd dros ben mewn mannau eraill yng Nghaerdydd.

Gellir gwneud hynny drwy gyfrwng adroddiadau rheolaidd gan ddefnyddio'r cyfryngau sy'n bodoli eisoes, drwy gyfrwng Estyn a thrwy gyfrwng arolygwyr annibynnol. Petai'r weinyddiaeth flaenorol wedi delio â'r sefyllfa hon fesul tipyn dros y degawd diwethaf, ni fyddem yn wynebu'r argyfwng hwn yn awr.

I gloi, rhaid i'r awdurdod lleol beidio, fel sydd wedi bod yn wir yn ein prifddinas, â cheisio ochrgamu dymuniadau llethol rhieni, trigolion ac aelodau etholedig yr awdurdod lleol ac Aelodau'r Cynulliad. Ni all neb wadu nad oes angen ad-drefnu lleoedd ysgolion ac nid oes neb yn gwadu nad yw'r mater yn un gwleidyddol sensitif.

Fodd bynnag, er mwyn mynd i'r afael â hyn yn llwyddiannus, rhaid i'r blaid sy'n rheoli feithrin consensws neu wynebu gwneud mwy o ddrwg nag o les i ddyfodol ein plant. Yr oeddwn yn wastad o'r farn fod y Cynulliad hwn a'r Llywodraeth hon yng Nghymru a'u bryd ar sicrhau dyfodol a chynaliadwyedd ysgolion da, llwyddiannus, poblogaidd sy'n cyflawni. Yn anffodus, Weinidog, petaech yn ymweld â'm hetholaeth i, gwelech y Democratiaid Rhyddfrydol yn ceisio cau'r mathau o ysgolion y byddech chi a'ch cydweithwyr, dychmygaf, yn dymuno'u cadw ar agor."

Keyboard shortcuts

j previous speech k next speech